Nếu người bán mới góp một phần số vốn đã cam kết, thì phần bạn mua được về thực chất chỉ là phần vốn đã góp; phần còn thiếu không phải là tài sản để bán, mà là một nghĩa vụ hoặc một con số cần điều chỉnh. Chuyện này phổ biến ở công ty nhỏ: khi thành lập, các thành viên đăng ký vốn điều lệ cho "đẹp", sau đó chỉ góp một phần, công ty vẫn chạy và không ai nhắc lại. Đến lúc một người muốn bán phần vốn cho người ngoài, con số trên giấy và con số thật vênh nhau.
Bài này giải thích bên nhận cần hiểu gì về vốn cam kết và vốn thực góp theo Luật Doanh nghiệp 2020 (cần đối chiếu các lần sửa đổi), cách nhận ra người bán chưa góp đủ, các phương án xử lý trước khi ký, và cách tính giá cho hợp lý. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định. Bài tập trung vào công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, nơi tình huống này hay gặp nhất; với công ty cổ phần, nguyên lý tương tự áp dụng cho cổ phần chưa thanh toán đủ.
Vốn cam kết, vốn đã góp và thời hạn góp
Khi đăng ký thành lập công ty trách nhiệm hữu hạn, mỗi thành viên cam kết góp một số vốn. Tổng các cam kết là vốn điều lệ ghi trên giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp. Luật Doanh nghiệp 2020 yêu cầu thành viên góp đủ và đúng loại tài sản đã cam kết trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, không kể thời gian vận chuyển, nhập khẩu tài sản góp vốn hay làm thủ tục chuyển quyền sở hữu tài sản.
Hết thời hạn đó, luật xử lý theo hướng đưa giấy tờ về đúng thực tế: thành viên chưa góp gì thì đương nhiên không còn là thành viên; thành viên mới góp một phần thì chỉ có quyền tương ứng với phần đã góp; phần vốn chưa góp có thể được chào bán theo nghị quyết của hội đồng thành viên. Công ty phải đăng ký điều chỉnh vốn điều lệ và tỷ lệ phần vốn góp của các thành viên bằng số vốn đã thực góp, trong thời hạn luật định.
Vấn đề là nhiều công ty không làm bước điều chỉnh này. Vốn điều lệ trên hệ thống vẫn giữ con số cũ, sổ đăng ký thành viên vẫn ghi tỷ lệ theo cam kết. Với người ngoài nhìn vào, mọi thứ có vẻ bình thường. Chỉ khi xem chứng từ góp vốn, bạn mới thấy phần vốn mà người bán đang chào bán "30%" thật ra chỉ tương ứng với số tiền họ đã chuyển vào công ty, có thể thấp hơn nhiều.
Dấu hiệu người bán chưa góp đủ
Bên nhận không cần đọc sổ kế toán chuyên sâu mới nhận ra chuyện vốn chưa góp đủ. Một số dấu hiệu khá rõ, nếu bạn biết hỏi và biết nhìn:
- Người bán không đưa được chứng từ chuyển khoản vào tài khoản công ty tương ứng với số vốn cam kết, chỉ nói "góp bằng tiền mặt từ hồi mới mở".
- Giấy chứng nhận phần vốn góp không có, hoặc có nhưng ghi số vốn đã góp thấp hơn số cam kết.
- Báo cáo tài chính cho thấy vốn đầu tư của chủ sở hữu thấp hơn vốn điều lệ đăng ký, hoặc có khoản phải thu thành viên về vốn góp.
- Vốn điều lệ đăng ký lớn bất thường so với quy mô hoạt động: ví dụ giả định một quán cà phê nhỏ đăng ký vốn điều lệ vài chục tỷ đồng.
- Góp vốn bằng tài sản nhưng không có biên bản định giá, không có giấy tờ chuyển quyền sở hữu tài sản sang công ty.
- Các thành viên khác ngập ngừng khi được hỏi ai đã góp bao nhiêu, hoặc mỗi người nói một con số.
Gặp một trong các dấu hiệu trên, hãy đề nghị người bán và công ty cung cấp xác nhận bằng văn bản về số vốn người bán đã góp thực tế, kèm chứng từ. Nếu công ty có kế toán, có thể đề nghị kế toán trích sổ chi tiết tài khoản vốn góp của chủ sở hữu theo từng thành viên.
Rủi ro thật sự của bên nhận
Mua đắt phần vốn không tồn tại. Nếu giá được tính theo tỷ lệ cam kết, bạn đang trả tiền cho cả phần vốn mà người bán chưa từng bỏ ra. Khi công ty điều chỉnh vốn điều lệ theo thực góp, tỷ lệ của bạn có thể giảm đáng kể so với điều bạn nghĩ mình đã mua.
Gánh trách nhiệm theo phần cam kết. Luật quy định thành viên chưa góp hoặc chưa góp đủ phải chịu trách nhiệm tương ứng với phần vốn đã cam kết đối với các nghĩa vụ tài chính của công ty phát sinh trước ngày công ty đăng ký điều chỉnh vốn. Khi bạn nhận chuyển nhượng mà không làm rõ, chủ nợ hoặc các thành viên khác có thể lập luận bạn kế thừa vị trí đó.
Tranh chấp tỷ lệ biểu quyết. Quyền biểu quyết của thành viên chưa góp đủ chỉ tương ứng với phần đã góp sau khi hết hạn góp vốn. Bạn tưởng mình có 30% phiếu, nhưng các thành viên khác chỉ công nhận một tỷ lệ thấp hơn, và quyết định quan trọng có thể được thông qua mà không cần bạn.
Bị coi là chưa đủ điều kiện làm thành viên. Nếu người bán thật ra chưa góp đồng nào và đã hết thời hạn góp vốn, theo luật họ đương nhiên không còn là thành viên. Một người không còn là thành viên thì không có phần vốn để bán. Bạn trả tiền cho một thứ không có.
Khó bán lại. Người mua sau bạn cũng sẽ kiểm tra, và câu chuyện vốn chưa góp đủ sẽ quay lại, lần này người phải giải thích là bạn.
Các phương án xử lý trước khi ký
Không có phương án nào đúng cho mọi trường hợp. Bảng dưới so sánh bốn hướng thường dùng; chọn hướng nào phụ thuộc vào việc các thành viên khác có hợp tác không và bạn muốn sở hữu tỷ lệ bao nhiêu sau giao dịch.
| Phương án | Cách làm | Phù hợp khi | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Người bán góp đủ trước rồi mới bán | Người bán chuyển đủ phần còn thiếu vào công ty, công ty xác nhận, sau đó mới ký chuyển nhượng | Người bán có khả năng tài chính và muốn bán đúng tỷ lệ cam kết | Giá mua có thể tính theo toàn bộ phần vốn đã góp đủ |
| Công ty điều chỉnh vốn điều lệ theo thực góp trước | Hội đồng thành viên ra nghị quyết, công ty đăng ký giảm vốn điều lệ về số đã góp, tỷ lệ các thành viên tính lại | Các thành viên đồng thuận làm sạch hồ sơ | Tỷ lệ phần vốn bạn mua là tỷ lệ sau điều chỉnh |
| Chỉ mua phần đã góp | Hợp đồng ghi rõ chuyển nhượng phần vốn đã góp, giá tính trên phần đó, phần chưa góp xử lý riêng | Người bán không góp thêm được, các thành viên khác chưa sẵn sàng điều chỉnh | Cần ghi rõ ai chịu trách nhiệm với phần chưa góp |
| Bên nhận góp thay phần còn thiếu | Bên nhận mua phần đã góp và cam kết góp tiếp phần còn thiếu theo nghị quyết chào bán của hội đồng thành viên | Bạn muốn sở hữu tỷ lệ lớn và các thành viên đồng ý | Phải đúng thủ tục chào bán phần vốn chưa góp, tiền góp vào công ty chứ không vào túi người bán |
Dù chọn hướng nào, điều quan trọng là sau giao dịch, ba thứ phải khớp nhau: vốn điều lệ trên hệ thống đăng ký doanh nghiệp, sổ đăng ký thành viên của công ty và chứng từ góp vốn thực tế. Nếu chỉ một trong ba khớp, rủi ro vẫn còn đó.
Tính giá cho hợp lý khi vốn chưa góp đủ
Giá chuyển nhượng phần vốn góp là do hai bên thoả thuận; pháp luật không ép theo mệnh giá. Tuy vậy, khi vốn chưa góp đủ, cách hai bên đặt câu hỏi về giá cần thay đổi. Câu hỏi đúng không phải là "30% công ty đáng bao nhiêu", mà là "phần vốn người bán đã thật sự bỏ vào, tương ứng bao nhiêu phần trăm sau khi điều chỉnh, và phần đó đáng bao nhiêu".
Ví dụ giả định: công ty có vốn điều lệ đăng ký 2 tỷ đồng, chị Lan cam kết 600 triệu (30%) nhưng mới góp 200 triệu. Hai thành viên còn lại góp đủ 1,4 tỷ. Nếu công ty điều chỉnh vốn điều lệ theo thực góp, vốn điều lệ còn 1,6 tỷ, phần của chị Lan là 200 triệu, tương ứng 12,5%, chứ không phải 30%. Giá mua phần vốn của chị Lan, dù cao hay thấp, nên được bàn trên cơ sở 12,5% đó, cộng với giá trị thực của công ty.
Nếu hai bên vẫn muốn giữ con số 30% vì bạn sẽ góp thêm phần còn thiếu, thì tiền bạn trả chia làm hai dòng rõ ràng: một dòng trả cho người bán để mua phần đã góp, một dòng góp vào công ty để hoàn tất phần còn thiếu theo nghị quyết của hội đồng thành viên. Gộp hai dòng làm một, trả hết cho người bán, là cách nhanh nhất để mất tiền mà phần vốn vẫn thiếu.
Trình tự làm cho sạch hồ sơ
Trình tự dưới đây dùng cho trường hợp các thành viên hợp tác và muốn làm rõ trước khi bạn vào công ty. Tên văn bản và thủ tục cụ thể nên đối chiếu với điều lệ công ty và hướng dẫn hiện hành của Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính nơi công ty đặt trụ sở.
- Đề nghị công ty lập bảng đối chiếu vốn: mỗi thành viên cam kết bao nhiêu, đã góp bao nhiêu, chứng từ nào.
- Hội đồng thành viên họp hoặc lấy ý kiến bằng văn bản để chọn hướng xử lý: góp bổ sung, điều chỉnh vốn điều lệ, hay chào bán phần vốn chưa góp.
- Nếu điều chỉnh vốn điều lệ, công ty nộp hồ sơ đăng ký thay đổi vốn điều lệ và tỷ lệ phần vốn góp qua hệ thống đăng ký doanh nghiệp.
- Công ty cập nhật sổ đăng ký thành viên và cấp lại giấy chứng nhận phần vốn góp đúng số đã góp.
- Lúc này mới ký hợp đồng chuyển nhượng, mô tả phần vốn đúng với hồ sơ đã sạch.
- Sau khi bạn được ghi tên vào sổ, công ty đăng ký thay đổi thành viên theo thủ tục chung.
Trình tự này mất thêm thời gian, nhưng đổi lại bạn vào công ty với tỷ lệ rõ ràng, không kế thừa chuyện cũ. Nếu các thành viên không chịu làm sạch, đó cũng là một tín hiệu về cách công ty được quản lý mà bạn nên cân nhắc trước khi xuống tiền.
Câu hỏi thường gặp
Người bán chưa góp đủ vốn thì có được chuyển nhượng phần vốn không?
Người bán chỉ thật sự có phần vốn tương ứng với số đã góp. Phần chưa góp không phải tài sản để bán. Nếu đã hết thời hạn góp vốn mà họ chưa góp gì, theo luật họ đương nhiên không còn là thành viên nên không có phần vốn để chuyển nhượng.
Thời hạn góp vốn của thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn là bao lâu?
Theo Luật Doanh nghiệp 2020, thành viên phải góp đủ trong 90 ngày kể từ ngày được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, không kể thời gian vận chuyển, nhập khẩu tài sản hay làm thủ tục chuyển quyền sở hữu. Nên đối chiếu các lần sửa đổi luật.
Làm sao biết người bán đã góp đủ vốn hay chưa?
Xem chứng từ chuyển tiền vào tài khoản công ty, giấy chứng nhận phần vốn góp, biên bản định giá nếu góp bằng tài sản, và báo cáo tài chính. Đề nghị công ty xác nhận bằng văn bản số vốn từng thành viên đã thực góp.
Mua phần vốn của người chưa góp đủ thì bên nhận có phải góp tiếp không?
Tuỳ cách hai bên và công ty xử lý. Nếu chỉ mua phần đã góp, hợp đồng phải ghi rõ ai chịu phần chưa góp. Nếu bạn muốn giữ tỷ lệ cam kết, bạn góp phần còn thiếu vào công ty theo nghị quyết của hội đồng thành viên.
Giá mua có nên tính theo vốn điều lệ ghi trên giấy chứng nhận không?
Không nên mặc định như vậy khi vốn chưa góp đủ. Nên tính lại tỷ lệ theo số vốn thực góp, rồi mới bàn giá cho phần đó dựa trên giá trị thực của công ty. Giá cuối cùng vẫn do hai bên thoả thuận.
Công ty không chịu điều chỉnh vốn điều lệ theo thực góp thì sao?
Đó là rủi ro lớn cho bên nhận vì hồ sơ không khớp thực tế. Bạn có thể yêu cầu xử lý trước khi ký, chỉ mua phần đã góp với điều khoản bảo vệ rõ ràng, hoặc cân nhắc dừng giao dịch nếu các thành viên không hợp tác.