Khi tên quán chưa được đăng ký nhãn hiệu, người bán không có một văn bằng độc quyền nào để chuyển cho bạn; thứ bạn thật sự mua là tài sản vật chất, khách quen, công thức, và lời cam kết của người bán sẽ thôi dùng cái tên đó, cộng với lợi thế được là người đầu tiên nộp đơn đăng ký nếu chưa ai làm. Vì vậy, phần tiền trả cho "thương hiệu" cần đi kèm một bộ cam kết bằng văn bản và việc bạn tự nộp đơn nhãn hiệu càng sớm càng tốt.
Phần lớn quán ăn, quán cà phê, tiệm bánh nhỏ ở Việt Nam chạy nhiều năm mà chưa từng đăng ký nhãn hiệu. Khi sang quán, người bán thường tính thêm một khoản vì "tên đã quen". Bài này giải thích quyền đối với cái tên đó nằm ở đâu, những gì có thể và không thể chuyển, cách viết điều khoản để bên mua không bị chính người bán hay người khác giành lại cái tên. Với nhãn hiệu đã có văn bằng, quy trình chuyển nhượng và thẩm định chuyên sâu có ở NhanHieuVietNam.com.
Ba thứ hay bị gọi chung là "thương hiệu" của quán
Cái người ta gọi là thương hiệu của một quán nhỏ thường gồm ba thứ khác nhau về pháp lý. Thứ nhất là nhãn hiệu: dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hoá, dịch vụ của bạn với người khác, như chữ, logo hay cả hai. Ở Việt Nam, quyền đối với nhãn hiệu được xác lập chủ yếu trên cơ sở đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ theo nguyên tắc ai nộp đơn hợp lệ trước thì được xét trước, trừ nhãn hiệu nổi tiếng. Chưa đăng ký nghĩa là chưa có quyền độc quyền.
Thứ hai là tên thương mại: tên gọi dùng trong kinh doanh để phân biệt chủ thể kinh doanh, ví dụ tên hộ kinh doanh hay tên quán gắn với cơ sở. Tên thương mại được bảo hộ dựa trên việc sử dụng hợp pháp, không cần đăng ký, nhưng chỉ trong khu vực và lĩnh vực kinh doanh thực tế. Theo Luật Sở hữu trí tuệ, quyền đối với tên thương mại chỉ được chuyển nhượng cùng với việc chuyển nhượng toàn bộ cơ sở kinh doanh và hoạt động kinh doanh dưới tên đó.
Thứ ba là logo và thiết kế: nếu do một người thiết kế, đó có thể là tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả, thuộc về người thiết kế hoặc người đặt hàng tuỳ thoả thuận khi thuê. Người bán quán chưa chắc đã có quyền tài sản đối với logo để chuyển cho bạn.
Trước khi trả tiền cho cái tên: tra những gì
Một buổi tra cứu kỹ có thể cho bạn biết khoản tiền đó có đáng trả không. Những việc nên làm:
- Tra cứu nhãn hiệu trên cơ sở dữ liệu sở hữu công nghiệp của Cục Sở hữu trí tuệ: đã có ai nộp đơn hoặc được cấp văn bằng cho tên giống hoặc tương tự, cho dịch vụ ăn uống hay nhóm hàng tương tự chưa.
- Tra cả biến thể: có dấu, không dấu, tiếng Anh, viết liền, thêm chữ "quán", "tiệm". Nhãn hiệu tương tự gây nhầm lẫn cũng đủ làm đơn của bạn bị từ chối.
- Hỏi người bán đã từng nộp đơn chưa: có thể họ nộp rồi bỏ dở, hoặc đơn đang chờ xét. Đơn đang chờ có thể chuyển nhượng, đơn bị từ chối thì cần biết lý do.
- Kiểm những quán cùng tên ở nơi khác: tìm trên mạng xã hội, ứng dụng giao đồ ăn. Một chuỗi ở tỉnh khác dùng tên y hệt, đã đăng ký, có thể khiến bạn không được dùng tiếp.
- Hỏi về người thiết kế logo: ai làm, có hợp đồng không, đã trả tiền và có thoả thuận chuyển quyền không.
Kết quả tra cứu sơ bộ không bảo đảm đơn của bạn được cấp, vì còn phụ thuộc thẩm định nội dung. Nếu cái tên là phần lớn giá trị giao dịch, nên nhờ người làm nghề sở hữu trí tuệ đánh giá khả năng đăng ký trước khi chốt giá.
Có gì để chuyển, chuyển bằng cách nào
Bảng dưới tách từng thứ trong "thương hiệu" của quán và cách chuyển cho bên mua.
| Thứ bạn muốn nhận | Có chuyển được không | Cách làm |
|---|---|---|
| Nhãn hiệu đã có văn bằng | Được, phải đăng ký chuyển nhượng mới có hiệu lực | Hợp đồng chuyển nhượng bằng văn bản, nộp đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ |
| Đơn nhãn hiệu đang chờ xét | Được, qua thủ tục ghi nhận chuyển nhượng đơn | Hợp đồng chuyển nhượng đơn, nộp yêu cầu ghi nhận thay đổi người nộp đơn |
| Tên quán chưa đăng ký | Không có quyền độc quyền để chuyển | Cam kết của người bán và bạn tự nộp đơn mới |
| Tên thương mại gắn với cơ sở | Chỉ cùng toàn bộ cơ sở và hoạt động kinh doanh | Hợp đồng chuyển nhượng toàn bộ cơ sở kinh doanh |
| Logo do người khác thiết kế | Được nếu người có quyền đồng ý chuyển | Văn bản chuyển nhượng quyền tài sản của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền |
| Công thức, bí quyết | Thực tế là bàn giao và cam kết bảo mật | Biên bản bàn giao, điều khoản bảo mật, thời gian hướng dẫn |
Hồ sơ hộ kinh doanh không chuyển được cho người khác: người bán chấm dứt hộ kinh doanh của mình, bạn đăng ký hộ mới hoặc thành lập doanh nghiệp. Tên hộ mới có được đặt trùng tên cũ hay không tuỳ quy định về đặt tên hộ kinh doanh tại nơi đăng ký.
Những cam kết nên có trong hợp đồng sang quán
Vì không có văn bằng để chuyển, phần bảo vệ bạn nằm ở chữ trong hợp đồng. Các điều khoản dưới đây thường được dùng:
- Người bán cam kết không sử dụng tên quán, logo, cách trình bày đặc trưng cho cơ sở kinh doanh cùng lĩnh vực trong một phạm vi và thời gian hợp lý do hai bên thoả thuận.
- Người bán cam kết không nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho tên đó, và nếu đã nộp thì chuyển nhượng đơn cho bạn; đồng thời không phản đối khi bạn nộp đơn.
- Người bán chuyển giao các kênh gắn với tên quán mà họ quản lý theo đúng điều khoản của từng nền tảng, như trang mạng xã hội, gian hàng trên ứng dụng giao đồ ăn; ghi rõ kênh nào chuyển được, kênh nào phải lập lại.
- Người bán bàn giao công thức và hướng dẫn trong một thời gian, kèm nghĩa vụ giữ bí mật, không truyền lại cho người khác.
- Người bán cam kết đã có quyền với logo hoặc cung cấp văn bản đồng ý của người thiết kế.
- Điều khoản giữ lại một phần tiền hoặc phạt vi phạm nếu người bán mở quán cùng tên gần đó hay nộp đơn tranh chấp.
Điều khoản hạn chế cạnh tranh phải hợp lý về phạm vi, thời gian và lĩnh vực; viết quá rộng có thể bị coi là hạn chế quyền tự do kinh doanh một cách bất hợp lý. Đây là chỗ nên hỏi người làm nghề khi soạn hợp đồng.
Sau khi nhận quán: các bước bảo vệ cái tên
Khi đã nhận bàn giao, đừng để việc bảo vệ tên quán kéo dài tới lúc có người khác nộp đơn trước.
- Nộp đơn đăng ký nhãn hiệu mang tên bạn hoặc doanh nghiệp của bạn cho nhóm dịch vụ ăn uống và các nhóm hàng liên quan bạn định bán, như đồ uống đóng chai hay bánh đóng gói.
- Chuẩn bị mẫu nhãn hiệu thống nhất: chữ, logo, màu; nếu sửa logo, sửa trước khi nộp để mẫu nộp đúng với mẫu dùng thật.
- Lưu bằng chứng sử dụng tên từ ngày nhận quán: hoá đơn, ảnh mặt tiền, bao bì, bài đăng có ngày. Bằng chứng này hữu ích khi có tranh chấp về tên thương mại hoặc khi cần chứng minh sử dụng.
- Theo dõi tiến trình đơn và công báo sở hữu công nghiệp để kịp phản hồi khi có yêu cầu sửa đổi hoặc có đơn của người khác tương tự.
- Khi được cấp văn bằng, ghi lịch gia hạn; văn bằng nhãn hiệu có thời hạn và phải gia hạn mới duy trì được.
Ví dụ giả định: một người mua lại quán bún đã có tiếng ở phường, chậm nộp đơn nửa năm; trong thời gian đó người bán cũ mở quán mới cùng tên ở phường bên cạnh và nộp đơn trước. Nếu hợp đồng có điều khoản cam kết không dùng tên và không nộp đơn, người mua có căn cứ để yêu cầu và phản đối; nếu không có, gần như chỉ còn cách đổi tên.
Khi nào cái tên không đáng trả thêm tiền
Có những trường hợp phần tiền trả cho tên quán gần như không mua được gì. Khi tên là từ chung chỉ món ăn hay địa danh, như "Bún bò Huế" hay "Cơm tấm Sài Gòn", khả năng đăng ký độc quyền rất thấp. Khi đã có người khác đăng ký tên giống hoặc tương tự cho dịch vụ ăn uống, bạn tiếp tục dùng là có nguy cơ xâm phạm. Khi khách đến vì tay nghề của chính người bán và người đó không ở lại, cái tên mất phần lớn giá trị.
Trong những trường hợp này, nên tách khoản tiền "tên quán" ra khỏi giá tài sản và thương lượng lại, hoặc đổi sang trả theo kết quả, ví dụ trả một phần sau khi bạn được cấp văn bằng hoặc sau một thời gian kinh doanh ổn định. Cách làm đó công bằng cho cả hai bên: người bán được trả xứng đáng nếu cái tên thật sự có giá trị, còn bạn không trả tiền cho thứ không nhận được.
Trang mạng xã hội, gian hàng giao đồ ăn và đánh giá của khách
Với nhiều quán, phần lớn khách mới đến từ trang mạng xã hội, gian hàng trên ứng dụng giao đồ ăn và điểm đánh dấu trên bản đồ trực tuyến. Đây là những tài khoản do nền tảng quản lý theo điều khoản riêng, thường gắn với danh tính, số tài khoản ngân hàng và giấy tờ kinh doanh của người đăng ký. Không phải nền tảng nào cũng cho chuyển quyền sở hữu tài khoản; có nơi chỉ cho thêm người quản trị, có nơi yêu cầu chủ mới đăng ký gian hàng mới và tích luỹ lại đánh giá từ đầu.
Khi thương lượng, hãy hỏi từng kênh: ai đang là chủ tài khoản, nền tảng có cho chuyển không, nếu không thì người bán hỗ trợ thế nào trong giai đoạn chuyển tiếp, ví dụ đăng thông báo đổi chủ, chuyển hướng khách sang trang mới. Đừng trả tiền cho "lượng theo dõi" như một tài sản chắc chắn nhận được; chỉ những gì nền tảng cho phép chuyển mới thật sự là của bạn.
Ngoài ra, cần thoả thuận việc người bán xoá hoặc ngừng dùng thông tin thanh toán của họ gắn với gian hàng, để tiền đơn hàng sau ngày bàn giao không chảy về tài khoản cũ.
Câu hỏi thường gặp
Tên quán chưa đăng ký nhãn hiệu có bán được không?
Không có văn bằng độc quyền để bán. Người bán chỉ có thể chuyển tài sản, cơ sở kinh doanh, công thức và cam kết thôi dùng tên, không nộp đơn, không phản đối khi bạn nộp đơn. Bạn cần tự nộp đơn đăng ký nhãn hiệu sớm.
Mua quán xong có được dùng tiếp tên cũ không?
Thường được nếu không ai khác đã đăng ký tên giống hoặc tương tự cho dịch vụ ăn uống và người bán đồng ý thôi dùng. Hãy tra cứu nhãn hiệu trước và nộp đơn mang tên mình để có quyền độc quyền.
Người bán quán cũ mở quán mới cùng tên thì sao?
Nếu hợp đồng có điều khoản cam kết không sử dụng tên và chưa ai có văn bằng, bạn yêu cầu người bán thực hiện cam kết và đòi phạt vi phạm theo thoả thuận. Nếu không có điều khoản nào, khả năng ngăn cản rất hạn chế.
Đơn nhãn hiệu người bán đã nộp có chuyển cho bên mua được không?
Được. Đơn đang chờ xét có thể chuyển nhượng bằng hợp đồng và làm thủ tục ghi nhận thay đổi người nộp đơn tại Cục Sở hữu trí tuệ. Bạn kế thừa ngày ưu tiên của đơn, đó là lợi thế lớn.
Logo quán do người khác thiết kế, mua quán có được dùng không?
Tuỳ quyền tài sản đối với logo thuộc về ai. Nếu người bán đã được người thiết kế chuyển quyền, họ có thể chuyển cho bạn. Nếu không, bạn nên xin văn bản đồng ý của người thiết kế hoặc thiết kế logo mới.
Hộ kinh doanh của chủ cũ có sang tên cho bên mua được không?
Không. Hộ kinh doanh gắn với cá nhân hoặc hộ gia đình đã đăng ký. Người bán chấm dứt hộ kinh doanh, còn bạn đăng ký hộ mới hoặc thành lập doanh nghiệp, kèm các giấy phép con mà ngành nghề đòi hỏi.